Ермағамбетова Камила Абдрахимовна
Тәрбиеші
Алматы облысы, Іле ауданы,
Мұхаметжан Түймебаев ауылы, Бөрібай 25. «Мұхамет-Али» б/б
Аннотация. Бұл мақалада балабақшадағы еңбекке баулу табиғатқа құрметті қалай орнықтыратыны талданады. Еңбек әрекеті балаға тірі ағзаның мұқтажын сезіндіріп, жауапкершілік пен жанашырлықты бекітеді. Тәрбиеші жас ерекшелігіне сай табиғат бұрышындағы күтім мен ауладағы көгалдандыруды жоспарлайды. Қалдықты сұрыптау сияқты істер баланы ортақ құндылықты қорғауға үйретеді. Мәтінде педагогикалық шарттар, қауіпсіздік, ата-анамен серіктестік және нақты нәтиже көрсеткіштері сипатталады. Практикалық ұсынымдар күн тәртібі мен оқу қызметіне кіріктіріледі.
Кілт сөздер: еңбек тәрбиесі, экологиялық мәдениет, табиғат бұрышы, жауапкершілік, бақылау, тәжірибе, ұқыптылық, серіктестік.
Кіріспе
Мектепке дейінгі шақта қалыптасқан әдет әр бала үшін кейінгі өмірге берік іргетас болады. Табиғатқа құрмет сезімі сөзден гөрі әрекет арқылы орнығады. Еңбекке қатысқан бала өсімдіктің өсуін, судың құнын, тіршілік иесінің нәзік тепе-теңдігін көреді. Тәрбиеші осы тәжірибені мақсатты сабақтастырса, экологиялық ұстаным тәртіпке айналады. Еңбек мазмұны эмоция мен танымды қатар қозғауы қажет. Осы себепті еңбек әрекетін ғылыми негізде ұйымдастыру балабақша жұмысының өзегіне айналады.
Құндылықтық негіз және орта
Еңбек әрекетінің тәрбиелік әлеуеті
Еңбек балаларға табиғатпен «қарым-қатынас тілін» үйретеді, өйткені әр қимылдың салдары байқалады. Тәрбиеші тапсырманы ойынмен ұштастырғанда, бала жұмысқа ерікті кіреді. Ол жапырақтың солуы мен қайта қалпына келуін салыстырады. Сөйтіп, себеп пен нәтижені түсіндіретін қарапайым ойлау қалыптасады. Жауапкершілік ұсақ қадамнан басталады, бірақ тұрақты қайталанғанда мінезге айналады. Ең маңыздысы, бала өз еңбегінің мәнін көреді, педагог әр баланың үлесін атап, топтық нәтижені көрсетеді.
Ұжымдық мүдде табиғатты қорғаумен байланысады, сондықтан тәрбиеші тілдік қолдауды да жоспарлайды. Балалар көргенін дәл сипаттап, қысқа қорытынды жасауға жаттығады. Тәрбиеші «Неге қурады?» деген сұрақ арқылы ойды қозғалысқа келтіреді. Жауап іздеген бала ұқыпты бақылауға сүйеніп, табиғатқа құрметін біліммен нығайтады. Педагог мадақтауды әрекетке бағыттайды, сол кезде ішкі уәж сақталады.
Табиғат бұрышындағы күнделікті күтім
Табиғат бұрышы еңбек пен бақылауды біріктіретін шағын зертхана қызметін атқарады. Мұнда бала тірі нысанға жақындайды және оны қорықпай ұстайды. Тәрбиеші кезекшілікті әділ бөліп, жұмыс ретін нақты көрсетеді. Әр әрекет қысқа нұсқаумен басталып, соңында талқылаумен аяқталады. Бала топырақтың иісін, ылғалын, жарыққа бұрылуын байқайды, бұл бақылау экологиялық сезімталдықты арттырады. Тапсырмалар қауіпсіз, қолжетімді және мағынасы түсінікті болуы керек:
-
Балалар гүлді суарып, суды ысырап етпей құюды үйренеді.
-
Балалар жапырақты сүртіп, шаңның өсімдік тынысына әсерін байқайды.
-
Балалар жем салғышты толтырып, құстардың мінезін тыныш бақылайды.
-
Балалар қураған бөлікті алып, өсімдіктің жаңаруын сабырмен күтеді.
Күтім жұмысы тек орындаумен шектелмейді, ол тәртіп пен сезімді дамытады. Тәрбиеші бір күндік жоспарды көрнекі белгілермен береді, балалар құралды орнына қойып, қолын жуып отырады. Әр баланың таңдауы есепке алынса, жауапкершілік күшейеді, мысалы бір бала су құяды, екіншісі жарықты тексереді. Бұл рөлдер ауысып отырады және әділет сезімін қалыптастырады. Тірі бұрыштағы тыныштық мейірім мәдениетін орнықтырады, бала жануарға қатты дыбыс шығармайды және абай қозғалады.
Ауладағы еңбек және маусымдық жұмыс
Ауладағы еңбек табиғатты кеңістікте көруге мүмкіндік береді және дене қимылын дамытады. Көктемде балалар тұқым сеуіп, өскіннің кезеңін қорғайды, жазда суару кестесі жасалып, су өлшеммен беріледі. Күзде жапырақ жинау барысында шіру мен топырақ құнарлануы түсіндіріледі. Қыста қарды күреу кезінде қауіпсіздік ережесі бірінші орынға шығады. Маусымдық жұмыс баланың уақытты сезінуін, күтуді, нәтижені бағалауды қалыптастырады. Еңбек нәтижесі көрінген сайын, табиғатқа ұқыптылық тұрақты дағдыға айналады.
Тәрбиеші аула жұмысын ортаға қызмет ету идеясымен байланыстырады. Балалар еңбек аяқталған соң құралды жуып, орнына қояды, сүртеді, қоқысты жинайды, бәрін реттейді. Балалар қоқысты жерге тастамауды байқап түсінеді, жел ұшырған қағаз гүлзарды былғайды. Жұмыс соңында қысқа рефлексия өтіп, әркім бір байқауын айтады. Осы әңгіме экологиялық норманы ұжым ережесіне айналдырады, ол үйде де жалғасады. Қарапайым өлшеу де пайдалы, мысалы су құятын ыдыстың көлемі белгіленеді. Бала «аз су, көп пайда» қағидасын ісімен дәлелдейді.
Ұйымдастыру, серіктестік және бағалау
Экологиялық әдетті бекітетін шағын жобалар
Қысқа жобалар еңбек әрекетін мақсатқа біріктіреді және баланың ойын жүйелейді. Жоба нақты сұрақтан басталып, нақты өніммен аяқталуы керек. Мысалы, «Су қайда кетеді?» жобасында балалар булану мен сіңуді бақылайды. «Қағаздың екінші өмірі» жобасында қағаз қалдығын бөлек жинап, қолөнер жасайды. Осындай тапсырмалар қалдықты сұрыптауды біртіндеп табиғи нормаға айналдырады. Тәрбиеші деректерді әр сабақта балаға түсінікті белгілермен көрсетеді. Өсу күнделігі, сурет, қысқа әңгіме баланың рефлексиясын дамытады. Нәтиже топқа пайдалы болса, табиғатты қорғау әрекетінің әлеуметтік мәні ашылады.
Жоба кезінде еңбек, ойын және шығармашылық бір арнаға түседі. Балалар тапсырманы сабырмен бөліседі және бірін-бірі ұқыпты тыңдайды. Педагог сұрақты дәл қояды, бірақ дайын жауап бермейді. Сонда бала байқағанына сүйеніп, өз пікірін еркін құрастырады. Қателесу мүмкіндік ретінде қабылданса, баланың танымы жылдам кеңейеді. Жобаның соңында шағын көрме ұйымдастырылып, балалар еңбегін таныстырады, бұл рәсім табиғатқа құрметті тәжірибеге айналдырады. Сонымен бірге, бала өз еңбегіне мақтанады және жауапкершілікті сақтайды.
Отбасы қатысуы және нәтиже көрсеткіштері
Табиғатқа құрмет балабақшамен шектелмейді, ол үйдегі тәжірибемен бекітіледі. Тәрбиеші ата-анамен ортақ ережені келісіп, қарапайым тапсырма ұсынады. Үйде гүл суару, қалдықты бөлу, серуенде қоқыс алмау сияқты әдет тез қалыптасады. Қауіпсіздік те серіктестікті талап етеді, өйткені құралды дұрыс қолдану үйретіледі. Нәтижені бағалау үшін тәрбиеші тек білімді емес, мінез-құлықты бақылайды. Бағалау өлшемдері нақты: бала су үнемдей ме, тірі нысанға зиян келтірмей ме, ережені еске ала ма. Эмоциялық белгілер де маңызды, өйткені ол құндылықты көрсетеді.
Бақылау кестесі қысқа әрі түсінікті болғаны өте пайдалы. Онда үш өріс ғана жеткілікті: әрекет, дербестік, ұқыптылық. Тәрбиеші аптаның соңында балаға қысқа кері байланыс береді. Ата-анаға да сол тілмен түсіндіріледі, сонда талап бірізді болады. Үй мен балабақшада бірдей сөз қолданылса, бала шатаспайды. Сыйақы заттық емес, мағыналық болғаны дұрыс, мысалы ортақ серуен ұйымдастырылады. Осындай қолдау баланың экологиялық мінезін бекітеді, нәтиже күнделікті таңдаумен өлшенеді.
Қорытынды: Еңбек әрекеті баланың табиғатқа қатынасын нақты тәжірибемен қалыптастырады. Тірі нысанға күтім жасау жанашырлықты, тәртіпті және жауапкершілікті бекітеді. Табиғат бұрышы, аула жұмысы, шағын жобалар экологиялық мәдениетті біртұтас жүйеге айналдырады. Тәрбиеші қауіпсіздікті сақтап, әр баланың үлесін көрнекі етсе, ынта артады. Отбасы қолдағанда әдет тұрақтанады, бала оны үйде орындайды. Нәтиже факті жаттаумен емес, табиғатқа зиян келтірмейтін мінезбен көрінеді. Сондықтан еңбек арқылы қалыптасқан құрмет мерзімге созылады, баланың, отбасының пайдасына қызмет етеді.
Пайдаланылған әдебиеттер
- «Мектепке дейінгі ұйым жағдайында балаларға экологиялық тәрбие беру» әдістемелік ұсынымдар. https://irrd.kz/sites/irrd.kz/uploads/docs/metodicheskie_razrabotki/2023/12/ecology_kz.pdf
- Мектепке дейінгі тәрбие мен оқытудың үлгілік оқу бағдарламасы (№499 бұйрық). https://umckrg.gov.kz/files/loader/1615794246403.pdf
- Білім берудің барлық деңгейінің мемлекеттік жалпыға міндетті стандарттары (№604 бұйрық). https://korkyt.edu.kz/files/documents/standart.pdf
- Бозауғанбаева Б. Тәрбие жұмысының теориясы мен әдістемесі. https://rmebrk.kz/bilim/targu/buzaubakova_tarbie.pdf
- «Экологиялық соқпақ» вариативтік бағдарламасы. https://krguo.finistcom.kz/files/blogs/1748958149212.pdf
- «Балабақшадағы экологиялық тәрбие: міндеттері, мазмұны, әдістері». https://adisteme.kz/balabaqshadagy-ekologiialyq-tarbie.html
- «Мектеп жасына дейінгі балаларға экологиялық тәрбие беру». https://martebe.kz/mektep-zhasyna-dejingi-balalar-a-jekologijaly-t-rbie-beru/
- Балабақшадағы ұлттық тәрбиеге арналған оқу-әдістемелік құрал (ОӘК 3). https://dev-s.balatili.kz/uploads/books/7705751288d263aa8e6487dda2e5caf1/%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0%20%D0%9E%D3%98%D2%9A%203.pdf
- «Еңбек және экологиялық тәрбие» ақпараттық хабарлама. https://www.gov.kz/memleket/entities/zhambyl-taraz/press/news/details/1012166