Қоршаған әлемге құрмет – мектепке дейінгі жастағы тұлғаның маңызды құндылығы.

Нұрғалиева Ақбота Утегенқызы
Тәрбиеші
Ақтөбе облысы
“Кел балалар”балабақшасы

Аннотация: Мақала мектепке дейінгі жаста қоршаған ортаға ізет қалыптастырудың педагогикалық маңызын ашады. Табиғатқа жанашыр көзқарас баланың эмоциялық тәжірибесін байытып, мінезді реттеуге көмектеседі. Тәрбиеші бақылау, ойын, шығармашылық және еңбек әрекеттерін үйлестіріп, күн сайын қайталанатын пайдалы әдеттерді орнықтырады. Отбасымен бірлесе жұмыс істегенде құндылық тез жақсы сіңеді. Ұсынылған тәсілдер жауапкершілік, ұқыптылық, мейірім және ортақ іске адалдық сияқты сапаларды ерте бекітуге бағытталған. Нәтижесінде бала табиғи ресурсты қадірлеуді еркін күнделікті тәжірибелейді.

Кілт сөздер: қоршаған орта, экологиялық мәдениет, құндылық, балабақша, бақылау, ойын, еңбек, серіктестік, тәрбиеші.

Кіріспе: Мектепке дейінгі кезеңде бала әлемді сезім арқылы танып, тәжірибесіне мағына береді. Сол уақытта табиғатқа, жан-жануарға, адам еңбегіне қатынасы айқындалады. Құрмет дағдысы ереже жаттатумен тумайды, ол күнделікті әрекеттен құралады. Тәрбиеші балалардың сұрағын тыңдап, істің салдарын байқауға жетелейді. Бала затты ұқыпты ұстаса, ол өзіне де, өзгеге де жауапты бола бастайды. Осы үдеріс кейінгі оқу ынтасына және қоғамдық мінезге әсер етеді. Топтағы қарым-қатынас та осы өлшеммен күн сайын тәрбиеленеді.

Құндылықтың мазмұны және баланың даму логикасы

Қоршаған әлемге құрмет бала үшін «тыйым» емес, қауіпсіз байланыс тілі. Ол табиғатты бақылағанда, өз сезімін атап, өзгенің мүддесін ескере бастайды. Тәрбиеші жылы сөз, үлгі, тұрақты режим арқылы осы түсінікті бекітеді. Гүлге су құйғанда бала тіршілікке қамқор болады, ал ойыншықты орнына қойған кезде ортақ кеңістікті қадірлейді. Мұндай тәжірибе ерік күшін дамытып, асығыстықты айқын азайтады. Құндылықтың өлшемі баланың уәдесі мен орындаған ісінде көрінеді.

Бұл құндылықты түсіндіруде көркем әдебиет пен ауызекі мұра тиімді. Мақал-мәтел, тыйым сөз, қысқа әңгіме баланың ойына жеңіл қонады. Тәрбиеші мәтінді оқып қана қоймай, кейіпкер әрекетін талқылайды. Балалар «неге олай істеді?» деп ойланғанда, моральдық сезім пайда болады. Бірлескен шешім қабылдау, кезек күту, досын жұбату да табиғатқа қатынас сияқты ізеттілікке үйретеді. Тәжірибе бір бағытта жиналса, бала өз әрекетін өзі реттейді.

Байқау мен тәжірибе арқылы жауапкершілікті күшейту

Балабақшадағы экологиялық тәрбие ақпарат берумен шектелмейді, ол сезіну мен тексеруді қажет етеді. Серуенде тәрбиеші «нені байқадың, не өзгерді?» деп сұрап, балаға өз сөзін табуға мүмкіндік береді. Тәжірибелер, мысалы, тұқым отырғызу немесе су булануын бақылау, себеп-салдарды көрсетеді. Балалар табиғи нысанға қол тигізерде рұқсат сұрауды, бұтақты сындырмауды, құмды шашпауын үйренеді. Әр қадамнан кейін талқылау жасалса, жаңа әдет тұрақты мінезге айналады.

Тәжірибені жүйелеу үшін күнтізбе не бақылау парағы қолайлы. Балалар жапырақтың түсуін, қардың еруін, құстың келуін белгілейді. Белгі қою кезінде олар дәлдікке және жауапкершілікке үйренеді. Тәрбиеші қауіпсіздік ережесін алдын ала түсіндіреді, кейін өзі үлгі көрсетеді. Балаларға қолғап кию, су шашпау, құртты жаншып жібермеу сияқты әрекеттер үйретіледі. Ең маңыздысы, әр тапсырмада «неге?» деген сұраққа жауап беріледі.

Күн соңында балалар шеңберге отырып, бүгін табиғатқа қандай жақсылық жасағанын айтады әрқайсысы кезекпен ашық. Тәрбиеші олардың пікірін түземейді, тек дәлел сұрап, сезімін атауға көмектеседі жай түсінікті сұрақтармен ғана. Мұндай талдау ұят сезімін емес, ішкі жауапкершілікті және сенімді мінезді қалыптастырады біртіндеп берік түрде.

Ойын мен шығармашылықта табиғатты аялау тәжірибесін орнықтыру

Ойын – мектепке дейінгі баланың жетекші әрекеті, сондықтан құндылық ойын ішінде «өмір сүреді». Рөлдік сюжетте балалар орман сақшысы, бағбан, құстарға жем беруші болып, жауапкершілікті өзіне алады. Дидактикалық ойындарда олар қоқысты сұрыптау, су үнемдеу, қауіпсіз серуен тәртібін есте сақтайды. Шығармашылық жұмыс, жапсыру мен сурет салу, табиғат бейнесін көркем қабылдауға жетелейді. Тәрбиеші ойын ережесін қысқа айтады, бірақ салдарын нақты көрсетеді, сонда таңдаудың мәні ашылады.

Ойындық тапсырмалар нақты әрекетпен бекісе, нәтиже тұрақты болады. Топта «жасыл бұрыш» жасалып, балалар суарады және шаңын сүртеді. Қысқа марапат затпен емес, шынайы жылы сөзбен беріледі. Балалар бір-біріне ескерту айтқанда, дауыс ырғағын бақылауға үйренеді. Төмендегі қадамдар әдет қалыптастыруды жеңілдетеді:

• Балалар қоқысты түріне қарап бөледі және себетке салады.

• Олар су кранын жабуды еске салып, бір-бірін қолдайды.

• Құстарға жем беріп, жауапты кезекшілікті апта бойы әділ бөліседі.

Отбасы және балабақша серіктестігі арқылы әдетті бекіту

Үйдегі тәжірибе қолдамаса, балабақшадағы дағды тез әлсірейді. Сол үшін тәрбиеші ата-анамен қысқа, нақты келісімдер жасайды. Демалыста паркке барғанда бір пакет қоқыс жинау, үйде жарықты артық жақпау, өсімдікке күтім жасау сияқты қарапайым әрекеттер ұсынылады. Құндылықты жазалау арқылы емес, мадақ пен түсіндіру арқылы бекіткен дұрыс. Ата-ана баланың ұсақ жетістігін көріп айтса, бала өзін пайдалы сезінеді. Апталық фотоесеп немесе қысқа күнделік ортақ нәтижені көрнекі етеді.

Серіктестікті нығайту үшін балабақшада ортақ жобалар ұйымдастыруға болады. Мысалы, «Таза аула» күні немесе «Қағазды қайта өңдеу» апталығы өткізіледі. Ата-ана баламен бірге материал әкеліп, шағын көрме құрастырады. Тәрбиеші әр отбасының мүмкіндігін ескеріп, тапсырманы жеңіл етеді. Топтық чатта қысқа нұсқаулық беріліп, қауіпсіздік шарттары жазылады. Балалар ата-анасын көргенде ынталанады, ал ата-ана баласының қабілетін байқайды.

Қорытынды: Қоршаған әлемге құрмет – мектепке дейінгі тұлғаның адамгершілік өзегі. Ол табиғатқа сүйіспеншілікпен қараудан басталып, қоғамдық жауапкершілікке ұласады. Тәрбиеші бақылау, тәжірибе, ойын және еңбек әрекеттерін бір жүйеге келтірсе, құндылық күнделікті мінезге айналады. Отбасымен серіктестік осы үдерісті тұрақтандырып, баланың таңдауы мен эмоциясын реттейді. Ерте қалыптасқан экологиялық мәдениет кейінгі білім алуға, денсаулықты сақтауға және азаматтық ұстанымға тірек болады. Осындай ортада өскен бала өз қаласын да әрқашан таза ұстайды.

Пайдаланылған әдебиеттер

1. Оқу-ағарту министрлігі. «Мектепке дейінгі тәрбие мен оқытудың мемлекеттік жалпыға міндетті стандарты». https://adilet.zan.kz/kaz/docs/V2300033499
2. Қазақстан Республикасының «Білім туралы» Заңы. https://adilet.zan.kz/kaz/docs/Z070000319_
3. Оқу-ағарту министрі. «Мектепке дейінгі тәрбие мен оқытудың үлгілік оқу бағдарламасы» (№422). https://adilet.zan.kz/kaz/docs/V2200030183
4. Ы.Алтынсарин атындағы Ұлттық білім академиясы. «Тәрбиенің тұжырымдамалық негіздері». https://uba.edu.kz/storage/app/media/Metod%20usynymdama/2015/%20%D1%82%D2%B1%D0%B6%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%20%D0%BD%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96.pdf
5. «Экологиялық тәрбие бойынша әдістемелік ұсынымдар». https://irrd.kz/sites/irrd.kz/uploads/docs/metodicheskie_razrabotki/2024/mr29k.pdf
6. «Мектепке дейінгі тәрбие мен оқытудың үлгілік оқу жоспары». https://adilet.zan.kz/kaz/docs/V1200008275
7. Martebe.kz «Мектеп жасына дейінгі балаларға экологиялық тәрбие беру». https://martebe.kz/mektep-zhasyna-dejingi-balalar-a-jekologijaly-t-rbie-beru/
8. Bilimdiler.kz «Табиғатты аялайық!». https://bilimdiler.kz/balabaksha/6854-tabigatty-ayalayyk.html
9. Bilimger.kz «Балабақшадағы балаларға экологиялық тәрбие беру». https://bilimger.kz/173136/